1. Στην Ιλιάδα (Η Ελένη της Τροίας)
Στην Ιλιάδα, η Ελένη βρίσκεται στην Τροία και παρουσιάζεται ως μια γυναίκα που βασανίζεται από τύψεις. Αναγνωρίζει ότι είναι η αιτία του πολέμου και συχνά αυτοοικτίρεται.
Ραψωδία Γ (Τειχοσκοπία): Είναι η πιο διάσημη σκηνή της. Η Ελένη ανεβαίνει στα τείχη της Τροίας και δείχνει στον βασιλιά Πρίαμο τους Αχαιούς αρχηγούς που βρίσκονται στον κάμπο.
Ραψωδία Ζ: Τη συναντάμε να μιλάει με τον Έκτορα, εκφράζοντας την ντροπή της και την επιθυμία της να είχε πεθάνει πριν προκαλέσει τόσο κακό.
Ραψωδία Ω: Στο τέλος του έπους, η Ελένη θρηνεί πάνω από το νεκρό σώμα του Έκτορα, λέγοντας ότι ήταν ο μόνος (μαζί με τον Πρίαμο) που δεν την κακολόγησε ποτέ στα 20 χρόνια που βρισκόταν στην Τροία.
2. Στην Οδύσσεια (Η Ελένη της Σπάρτης)
Στην Οδύσσεια, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Ο πόλεμος έχει τελειώσει και η Ελένη έχει επιστρέψει στη Σπάρτη.
Ραψωδία δ: Ο Τηλέμαχος (ο γιος του Οδυσσέα) την επισκέπτεται στο παλάτι του Μενέλαου. Εκεί, η Ελένη παρουσιάζεται ως η απόλυτη, αρχοντική οικοδέσποινα. Για να απαλύνει τον πόνο των καλεσμένων της από τις θλιβερές αναμνήσεις, ρίχνει στο κρασί τους ένα μαγικό βότανο, το «νηπενθές» (φάρμακο κατά της λύπης), δείχνοντας ότι κατέχει γνώσεις από την Αίγυπτο.
Ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ αναλυτικά τα φυσικά της χαρακτηριστικά και εδώ βρίσκεται η μεγαλοφυΐα του:
Δεν μας λέει ποιο ήταν το σχήμα του προσώπου της, το ύψος της ή το ακριβές χρώμα των ματιών και των μαλλιών της (σε αντίθεση με τους μεταγενέστερους συγγραφείς ή ζωγράφους που της έδωσαν συγκεκριμένη μορφή).
Αντί να την περιγράψει σαν σε κατάλογο, ο Όμηρος χρησιμοποιεί δύο τεχνικές για να αποδώσει την ομορφιά της:
Α. Τον αντίκτυπο που έχει στους άλλους
Ο ποιητής επιλέγει να μας δείξει την ομορφιά της μέσα από τις αντιδράσεις αυτών που τη βλέπουν. Η πιο χαρακτηριστική στιγμή είναι στη Ραψωδία Γ της Ιλιάδας. Οι γέροντες της Τροίας, οι οποίοι έχουν χάσει γιους και εγγονούς εξαιτίας της και λογικά θα έπρεπε να τη μισούν, την βλέπουν να ανεβαίνει στα τείχη. Μόλις την αντικρίζουν, λένε μεταξύ τους ψιθυριστά:
«Καμιά ντροπή που οι Τρώες και οι Αχαιοί υποφέρουν τόσα χρόνια ..."
Β. Ομηρικά Επίθετα
Ο Όμηρος τής αποδίδει τα τυπικά, στερεοτυπικά επίθετα (κοσμητικά) τα οποία δίνουν μια γενική, εξιδανικευμένη εικόνα: Αυτά είναι
Λευκώλενος: Αυτή που έχει λευκά μπράτσα (ένδειξη αριστοκρατικής καταγωγής, καθώς δεν καιγόταν από τον ήλιο στα χωράφια).
Καλλιπάρῃος: Αυτή που έχει όμορφα μάγουλα.
Εὐπλόκαμος / Καλλίκομος: Αυτή που έχει όμορφα μαλλιά/πλεξούδες
Δῖα γυναικῶν: Η θεϊκή ανάμεσα στις γυναίκες (λόγω και της καταγωγής της, καθώς ήταν κόρη του Δία).
Τα συγκεκριμένα επίθετα που αποδίδει ο Όμηρος στην Ελένη εντοπίζονται σε πολύ χαρακτηριστικά σημεία των επών.
Αναλυτικά,:
1. Λευκώλενος (η λευκόχερη, με τα λευκά μπράτσα)
Πού: Στην Ιλιάδα, Ραψωδία Γ (στίχος 121).
Το χωρίο: «Ἶρις δ' αὖθ' Ἑλένῃ λευκωλένῳ ἄγγελος ἦλθε» (Η Ίριδα πήγε ως αγγελιαφόρος στη λευκόχερη Ελένη).
Το πλαίσιο: Είναι η στιγμή αμέσως πριν από τη διάσημη "Τειχοσκοπία", όπου η θεά Ίριδα, παίρνοντας τη μορφή της Λαοδίκης, πηγαίνει να βρει την Ελένη στο δωμάτιό της, την ώρα που εκείνη υφαίνει, για να την καλέσει να ανέβει στα τείχη της Τροίας.
2. Δῖα γυναικῶν (η θεϊκή / έξοχη ανάμεσα στις γυναίκες)
Πού: Στην Ιλιάδα, Ραψωδία Γ (στίχος 171) και σε πολλά σημεία της Οδύσσειας (π.χ. Ραψωδία δ, στίχος 305 και Ραψωδία ο, στίχος 106).
Το χωρίο: «Τὸν δ' Ἑλένη μύθοισιν ἀμείβετο δῖα γυναικῶν» (Και σε αυτόν απάντησε με λόγια η Ελένη, η θεϊκή ανάμεσα στις γυναίκες).
Το πλαίσιο: Στην Ιλιάδα χρησιμοποιείται τη στιγμή που η Ελένη, πάνω στα τείχη, απαντά με σεβασμό στον βασιλιά Πρίαμο, όταν εκείνος τη ρωτάει ποιοι είναι οι Αχαιοί αρχηγοί που βλέπουν στον κάμπο.
3. Καλλιπάρῃος (αυτή που έχει όμορφα μάγουλα, η ροδομάγουλη)
Πού: Στην Οδύσσεια, Ραψωδία ο (στίχος 123).
Το χωρίο: «...ἀργύρεον· Ἑλένη δὲ παρίστατο καλλιπάρῃος πέπλον ἔχουσ' ἐν χερσίν...» (...[το] ασημένιο· και στάθηκε δίπλα η καλλιπάρηος Ελένη κρατώντας τον πέπλο στα χέρια).
Το πλαίσιο: Ο Τηλέμαχος ετοιμάζεται να αναχωρήσει από το παλάτι της Σπάρτης. Ο Μενέλαος του προσφέρει ένα ασημένιο κύπελλο και η Ελένη (η «καλλιπάρηος») τον πλησιάζει για να του κάνει δώρο έναν περίτεχνο πέπλο που ύφανε η ίδια, για να τον φορέσει η μελλοντική του σύζυγος.
4. Καλλίκομος (η ομορφομάλλουσα - αντίστοιχο του Ευπλόκαμος)
Πού: Στην Οδύσσεια, Ραψωδία ο (στίχος 58)
Το χωρίο: «...τίπτε δέ σε χρειὼ δεῦρ' ἤγαγε δώματ' ἐς ἡμὰς / Ἀτρεΐδεω Μενελάου ἅμ' Ἑλένης καλλικόμοιο;» (Σε απόδοση: Ποια ανάγκη σε έφερε στα δώματά μας, στου Ατρείδη Μενέλαου και της καλλίκομης Ελένης;)
Το πλαίσιο: Είναι ο χαρακτηρισμός που χρησιμοποιείται στην Οδύσσεια για τα μαλλιά της, ενισχύοντας την εικόνα μιας περιποιημένης αρχόντισσας στο παλάτι της Σπάρτης.
Όπως φαίνεται, ο Όμηρος χρησιμοποιεί αυτά τα επίθετα στρατηγικά, "ντύνοντας" το όνομά της με ευγένεια και αφήνοντας την πραγματική της εικόνα στη φαντασία του ακροατή.
Η αλληγορία του σπηλαίου