Η άλωση της Κωνσταντινούπολης (29 Μαΐου 1453) και ο σύγχρονος άνθρωπος

 

 

 

 

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης, στις 29 Μαΐου 1453, ήταν το αποτέλεσμα μιας σειράς διεργασιών που λειτούργησαν καταλυτικά για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία και την οδήγησαν στην πτώση της μετά από χίλια περίπου χρόνια συνεχούς ιστορικής παρουσίας.

Τα αίτια της παρακμής

Για να τοποθετηθεί όμως στις σωστές του διαστάσεις το τραγικό γεγονός, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ανάλυση των αιτίων που οδήγησαν τον βυζαντινό κόσμο στον μαρασμό. Η αυτοκρατορία οδηγήθηκε σταδιακά στην παρακμή, μάλλον μετά τον Βασίλειο Β' Βουλγαροκτόνο.

Βασικοί παράγοντες ήταν η ασυδοσία των μεγάλων γαιοκτημόνων (των «Δυνατών») και η ολοσχερής εξαφάνιση των μικροκαλλιεργητών, οι οποίοι αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του στρατού. Επιπλέον, η αλόγιστη παραχώρηση εμπορικών προνομίων στους Βενετούς δημιούργησε τεράστιο έλλειμμα στα κρατικά ταμεία. Η σύγχρονη οικονομική ιστοριογραφία επισημαίνει επίσης πώς η συνεχής νομισματική υποτίμηση του βυζαντινού υπερπύρου απονεύρωσε την αγοραστική δύναμη του κράτους. Μετά τις καθοριστικές μάχες στο Μαντζικέρτ (1071) και στο Μυριοκέφαλο (1176), τα τουρκικά φύλα εδραίωσαν την κυριαρχία τους. Έτσι, από τον 11ο αιώνα, το κοινωνικό και οικονομικό προβάδισμα χάνεται και το κέντρο των εξελίξεων μετατοπίζεται στη Δύση.

 

 

Η εποχή των Παλαιολόγων: Πνευματική άνθηση και πολιτική κατάρρευση

Η τελευταία δυναστεία, των Παλαιολόγων, ξεκινά το 1261 με την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η'. Μέσα στην απόγνωσή τους μπροστά στην οθωμανική απειλή, οι αυτοκράτορες προχώρησαν σε απεγνωσμένες διπλωματικές κινήσεις και αναγκάστηκαν να αποδεχτούν την ένωση των Εκκλησιών τόσο στη Λιόν το 1274 όσο και στη σύνοδο Φερράρας - Φλωρεντίας το 1439, ελπίζοντας μάταια σε ουσιαστική στρατιωτική βοήθεια από τον Πάπα.

Παράλληλα, οι Τούρκοι σφίγγουν τον κλοιό, καταλαμβάνοντας τη Νίκαια, τη Νικομήδεια και εγκαθιστώντας την πρωτεύουσά τους στην Αδριανούπολη , ενώ το 1430 πέφτουν η Θεσσαλονίκη και τα Ιωάννινα. Ωστόσο, οι σύγχρονοι ερευνητές υπογραμμίζουν ένα μοναδικό ιστορικό παράδοξο: παρά την εδαφική συρρίκνωση, αυτή η περίοδος γνωρίζει την «Παλαιολόγεια Αναγέννηση». Η τέχνη, η θεολογία και η μελέτη των αρχαίων κλασικών ανθίζουν (π.χ. στον Μυστρά, όπου το 1449 στέφεται ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ), αφήνοντας μια ανεξίτηλη πνευματική παρακαταθήκη.

 

Στην Κωνσταντινούπολη: Η άνιση αναμέτρηση

Όταν ο Μωάμεθ Β' αποφασίζει να δώσει τη χαριστική βολή , η κατάσταση μέσα στην Πόλη είναι τραγική. Μάταια ο Αυτοκράτορας ζητά χρήματα για την επισκευή των τειχών. Ο ανώνυμος του «Βερβερινού Κώδικα» κατακεραυνώνει τους πλούσιους πολίτες που αρνήθηκαν να συνεισφέρουν: «Ω Ρωμαίοι φιλάργυροι... οπού ετραδίρετε την πατρίδα σας... κι εσείς αρνιέστε μεθ' όρκον πως δεν έχετε και είστε πτωχοί!».

Από τους 60.000-70.000 κατοίκους της Πόλης , οι μάχιμοι ήταν μόλις 7.000. Σε αυτούς προστέθηκαν 200 πολεμιστές υπό τον καρδινάλιο Ισίδωρο και 700 μισθοφόροι υπό τον Ιωάννη Τζουστινιάνι, ο οποίος ορίστηκε Πρωτοστράτορας. Απέναντί τους, ο στρατός του Μωάμεθ ήταν δεκαπενταπλάσιος.

Σύγχρονες στρατιωτικές μελέτες δίνουν τεράστια έμφαση στη χρήση νέων όπλων κατά την πολιορκία. Ο Μωάμεθ διέθετε γύρω στα πενήντα κανόνια, μεταξύ των οποίων και τη «Μπομπάρδα», ένα θηριώδες πυροβόλο όπλο που κατασκεύασε ο Ούγγρος μηχανικός Ουρβανός (Orban), για τη μεταφορά του οποίου χρειάστηκαν 60 βόδια. Το πυροβολικό κατέστρεφε τα χιλιόχρονα τείχη, ενώ το τέχνασμα του Σουλτάνου να μεταφέρει τα πλοία του από την ξηρά (από τον Βόσπορο στον Κεράτιο κόλπο) περιέσφιξε την πόλη. Παρ' όλα αυτά, ο Κωνσταντίνος αρνείται τη συνθηκολόγηση με την ιστορική του ρήση: «Το δε την πόλιν σοι δούναι, ούτ' εμόν έστιν... Κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν...».

Το τέλος της Μεσαιωνικής εποχής του Ελληνισμού

Την Τρίτη 29 Μαΐου αρχίζει η τελική επίθεση. Ο τραυματισμός του Τζουστινιάνι επιφέρει σύγχυση και η είσοδος των Οθωμανών από την Κερκόπορτα σφραγίζει την έκβαση. Μεμονωμένες ομάδες, όπως αυτή του Μεγάλου Δούκα Λουκά Νοταρά, συνέχισαν να αντιστέκονται. Στην πύλη του Αγίου Ρωμανού, ο τελευταίος αυτοκράτορας πέφτει μαχόμενος. Μαζί του κλείνει η Μεσαιωνική εποχή του Ελληνισμού.

Ο αντίκτυπος στον Σύγχρονο Άνθρωπο

Η Άλωση ίσως φαντάζει ως ένα μακρινό γεγονός σε έναν σύγχρονο άνθρωπο που «διψάει» για το εφήμερο. Όμως, η ανάλυση του σημερινού γίγνεσθαι απαιτεί την κατανόηση αυτών των ιστορικών οροσήμων.

Πέρα από αφετηριακό σημείο για τον νεότερο Ελληνισμό, η 29η Μαΐου 1453 άλλαξε τον παγκόσμιο χάρτη. Με τη διακοπή των εμπορικών δρόμων προς την Ασία, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγκάστηκαν να αναζητήσουν νέους θαλάσσιους διαδρόμους, πυροδοτώντας την Εποχή των Ανακαλύψεων. Ταυτόχρονα, η μαζική φυγή Βυζαντινών λογίων προς την ιταλική χερσόνησο μετέφερε χειρόγραφα και γνώσεις της κλασικής αρχαιότητας που τροφοδότησαν δυναμικά την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση. Υπό αυτή την έννοια, το τραγικό γεγονός  της Πτώσης υπήρξε, καταλύτης για την είσοδο του δυτικού κόσμου στη νεωτερικότητα.

 

 

 

Βιβλιογραφία (κατ’ επιλογή)

• Crowley, R. (2005). 1453: The Holy War for Constantinople and the Clash of Islam and the West. Hyperion. (Εξαιρετική, αφηγηματική προσέγγιση της πολιορκίας και της στρατιωτικής τεχνολογίας).
• Harris, J. (2010). The End of Byzantium. Yale University Press. (Αναλύει την ύστερη εποχή εστιάζοντας στην πολιτική οπτική και την απομόνωση του Βυζαντίου).
• Nicol, D. M. (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453. Cambridge University Press. (Κλασικό και απόλυτα αξιόπιστο ακαδημαϊκό σύγγραμμα για την περίοδο των Παλαιολόγων).
• Philippides, M., & Hanak, W. K. (2011). The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies. Ashgate. (Η πιο εξαντλητική σύγχρονη μελέτη πάνω στις πρωτογενείς πηγές, τα τοπογραφικά δεδομένα και την εξέλιξη των μαχών).
• Runciman, S. (1965). The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press. (Το απόλυτο κλασικό έργο στο οποίο βασίζονται γενιές ιστορικών, γραμμένο με βαθιά ενσυναίσθηση για το τέλος της Αυτοκρατορίας).

Δρ Νικόλαος Παύλου

Θεολόγος PostDoc, Ιστορικός ΜΑ

 

Η ΕΛΕΝΗ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΕΠΩΝ

 

Ο Όμηρος αναφέρεται στην Ελένη και στα δύο του έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, παρουσιάζοντας διαφορετικές πτυχές του χαρακτήρα της.
1. Στην Ιλιάδα (Η Ελένη της Τροίας)
Στην Ιλιάδα, η Ελένη βρίσκεται στην Τροία και παρουσιάζεται ως μια γυναίκα που βασανίζεται από τύψεις. Αναγνωρίζει ότι είναι η αιτία του πολέμου και συχνά αυτοοικτίρεται.
Ραψωδία Γ (Τειχοσκοπία): Είναι η πιο διάσημη σκηνή της. Η Ελένη ανεβαίνει στα τείχη της Τροίας και δείχνει στον βασιλιά Πρίαμο τους Αχαιούς αρχηγούς που βρίσκονται στον κάμπο.
Ραψωδία Ζ: Τη συναντάμε να μιλάει με τον Έκτορα, εκφράζοντας την ντροπή της και την επιθυμία της να είχε πεθάνει πριν προκαλέσει τόσο κακό.
Ραψωδία Ω: Στο τέλος του έπους, η Ελένη θρηνεί πάνω από το νεκρό σώμα του Έκτορα, λέγοντας ότι ήταν ο μόνος (μαζί με τον Πρίαμο) που δεν την κακολόγησε ποτέ στα 20 χρόνια που βρισκόταν στην Τροία.
2. Στην Οδύσσεια (Η Ελένη της Σπάρτης)
Στην Οδύσσεια, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Ο πόλεμος έχει τελειώσει και η Ελένη έχει επιστρέψει στη Σπάρτη.
Ραψωδία δ: Ο Τηλέμαχος (ο γιος του Οδυσσέα) την επισκέπτεται στο παλάτι του Μενέλαου. Εκεί, η Ελένη παρουσιάζεται ως η απόλυτη, αρχοντική οικοδέσποινα. Για να απαλύνει τον πόνο των καλεσμένων της από τις θλιβερές αναμνήσεις, ρίχνει στο κρασί τους ένα μαγικό βότανο, το «νηπενθές» (φάρμακο κατά της λύπης), δείχνοντας ότι κατέχει γνώσεις από την Αίγυπτο.
Ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ αναλυτικά τα φυσικά της χαρακτηριστικά και εδώ βρίσκεται η μεγαλοφυΐα του:
Δεν μας λέει ποιο ήταν το σχήμα του προσώπου της, το ύψος της ή το ακριβές χρώμα των ματιών και των μαλλιών της (σε αντίθεση με τους μεταγενέστερους συγγραφείς ή ζωγράφους που της έδωσαν συγκεκριμένη μορφή).
Αντί να την περιγράψει σαν σε κατάλογο, ο Όμηρος χρησιμοποιεί δύο τεχνικές για να αποδώσει την ομορφιά της:
Α. Τον αντίκτυπο που έχει στους άλλους
Ο ποιητής επιλέγει να μας δείξει την ομορφιά της μέσα από τις αντιδράσεις αυτών που τη βλέπουν. Η πιο χαρακτηριστική στιγμή είναι στη Ραψωδία Γ της Ιλιάδας. Οι γέροντες της Τροίας, οι οποίοι έχουν χάσει γιους και εγγονούς εξαιτίας της και λογικά θα έπρεπε να τη μισούν, την βλέπουν να ανεβαίνει στα τείχη. Μόλις την αντικρίζουν, λένε μεταξύ τους ψιθυριστά:
«Καμιά ντροπή που οι Τρώες και οι Αχαιοί υποφέρουν τόσα χρόνια ..."
Β. Ομηρικά Επίθετα
Ο Όμηρος τής αποδίδει τα τυπικά, στερεοτυπικά επίθετα (κοσμητικά) τα οποία δίνουν μια γενική, εξιδανικευμένη εικόνα: Αυτά είναι
Λευκώλενος: Αυτή που έχει λευκά μπράτσα (ένδειξη αριστοκρατικής καταγωγής, καθώς δεν καιγόταν από τον ήλιο στα χωράφια).
Καλλιπάρῃος: Αυτή που έχει όμορφα μάγουλα.
Εὐπλόκαμος / Καλλίκομος: Αυτή που έχει όμορφα μαλλιά/πλεξούδες
Δῖα γυναικῶν: Η θεϊκή ανάμεσα στις γυναίκες (λόγω και της καταγωγής της, καθώς ήταν κόρη του Δία).
Τα συγκεκριμένα επίθετα που αποδίδει ο Όμηρος στην Ελένη εντοπίζονται σε πολύ χαρακτηριστικά σημεία των επών.
Αναλυτικά,:
1. Λευκώλενος (η λευκόχερη, με τα λευκά μπράτσα)
Πού: Στην Ιλιάδα, Ραψωδία Γ (στίχος 121).
Το χωρίο: «Ἶρις δ' αὖθ' Ἑλένῃ λευκωλένῳ ἄγγελος ἦλθε» (Η Ίριδα πήγε ως αγγελιαφόρος στη λευκόχερη Ελένη).
Το πλαίσιο: Είναι η στιγμή αμέσως πριν από τη διάσημη "Τειχοσκοπία", όπου η θεά Ίριδα, παίρνοντας τη μορφή της Λαοδίκης, πηγαίνει να βρει την Ελένη στο δωμάτιό της, την ώρα που εκείνη υφαίνει, για να την καλέσει να ανέβει στα τείχη της Τροίας.
2. Δῖα γυναικῶν (η θεϊκή / έξοχη ανάμεσα στις γυναίκες)
Πού: Στην Ιλιάδα, Ραψωδία Γ (στίχος 171) και σε πολλά σημεία της Οδύσσειας (π.χ. Ραψωδία δ, στίχος 305 και Ραψωδία ο, στίχος 106).
Το χωρίο: «Τὸν δ' Ἑλένη μύθοισιν ἀμείβετο δῖα γυναικῶν» (Και σε αυτόν απάντησε με λόγια η Ελένη, η θεϊκή ανάμεσα στις γυναίκες).
Το πλαίσιο: Στην Ιλιάδα χρησιμοποιείται τη στιγμή που η Ελένη, πάνω στα τείχη, απαντά με σεβασμό στον βασιλιά Πρίαμο, όταν εκείνος τη ρωτάει ποιοι είναι οι Αχαιοί αρχηγοί που βλέπουν στον κάμπο.
3. Καλλιπάρῃος (αυτή που έχει όμορφα μάγουλα, η ροδομάγουλη)
Πού: Στην Οδύσσεια, Ραψωδία ο (στίχος 123).
Το χωρίο: «...ἀργύρεον· Ἑλένη δὲ παρίστατο καλλιπάρῃος πέπλον ἔχουσ' ἐν χερσίν...» (...[το] ασημένιο· και στάθηκε δίπλα η καλλιπάρηος Ελένη κρατώντας τον πέπλο στα χέρια).
Το πλαίσιο: Ο Τηλέμαχος ετοιμάζεται να αναχωρήσει από το παλάτι της Σπάρτης. Ο Μενέλαος του προσφέρει ένα ασημένιο κύπελλο και η Ελένη (η «καλλιπάρηος») τον πλησιάζει για να του κάνει δώρο έναν περίτεχνο πέπλο που ύφανε η ίδια, για να τον φορέσει η μελλοντική του σύζυγος.
4. Καλλίκομος (η ομορφομάλλουσα - αντίστοιχο του Ευπλόκαμος)
Πού: Στην Οδύσσεια, Ραψωδία ο (στίχος 58)
Το χωρίο: «...τίπτε δέ σε χρειὼ δεῦρ' ἤγαγε δώματ' ἐς ἡμὰς / Ἀτρεΐδεω Μενελάου ἅμ' Ἑλένης καλλικόμοιο;» (Σε απόδοση: Ποια ανάγκη σε έφερε στα δώματά μας, στου Ατρείδη Μενέλαου και της καλλίκομης Ελένης;)
Το πλαίσιο: Είναι ο χαρακτηρισμός που χρησιμοποιείται στην Οδύσσεια για τα μαλλιά της, ενισχύοντας την εικόνα μιας περιποιημένης αρχόντισσας στο παλάτι της Σπάρτης.
Όπως φαίνεται, ο Όμηρος χρησιμοποιεί αυτά τα επίθετα στρατηγικά, "ντύνοντας" το όνομά της με ευγένεια και αφήνοντας την πραγματική της εικόνα στη φαντασία του ακροατή.

Ένα εισαγωγικό κείμενο για τον Αριστοτέλη!

Γιατί ο Σταγειρίτης αποτέλεσε έναν βασικό πυλώνα του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού (για να διαβάσετε το κείμενο κάνετε κλικ πάνω στις εικόνες, )

Το σπήλαιο του Πλάτωνα

Η αλληγορία του σπηλαίου 

(ΠΛ Πολ 514a–521b: Η αλληγορία του σπηλαίου) Η αφήγηση της αλληγορίας

Οι συνομιλητές αποφάσισαν να εξετάσουν τη φύση της δικαιοσύνης, στα πλαίσια μιας πολιτείας που θα δημιουργούσαν εξαρχής. Αφού συμφωνήθηκε να δοθεί η διοίκηση αυτής της πολιτείας στους φιλοσόφους, καθορίστηκαν τόσο η φύση του ἀγαθοῦ , της ανώτερης ιδέας, που παραλληλίστηκε με τον ήλιο, όσο και οι τέσσερις αναβαθμοί της γνώσης: ( εἰκασία, πίστις, διάνοια, νόησις ). Για να αισθητοποιήσει τις παραπάνω απόψεις, ο Σωκράτης παραθέτει στη συνέχεια την αλληγορία του σπηλαίου.

Κείμενο και μετάφραση θα βρείτε πατώντας εδώ