Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν: Ένα Έπος Χρόνου, Τραύματος και Νόστου

 

Γράφει ο Νίκος Παύλου

Το να παρακολουθείς τη νέα, φιλόδοξη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν σε ένα θερινό σινεμά, κάτω από τον καλοκαιρινό έναστρο ουρανό με τον ήχο της νύχτας για φόντο, είναι από μόνο του μια εμπειρία που σε μεταφέρει κατευθείαν στα παράλια της Ιθάκης. Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι, άλλωστε, ένα κατεξοχήν «ανοικτό έργο». Κάθε δημιουργός μπορεί και επιβάλλεται να βάλει τη δική του πινελιά σε αυτό το αρχέτυπο ταξίδι, της εποχής του Χαλκού και ο Νόλαν δεν δίστασε να το αποδομήσει και να το ξαναχτίσει με τους δικούς του, κινηματογραφικούς όρους.

Η Σκηνοθετική Ματιά και οι Κορυφαίες Σκηνές

Ο Νόλαν απομακρύνεται από τη γραφική, «χολιγουντιανή» απεικόνιση της αρχαιότητας και μας βυθίζει σε έναν κόσμο σκοτεινό, ρεαλιστικό και ψυχολογικά βαρύ. Οι δυνατές σκηνές του έργου δεν βασίζονται απλώς στα εντυπωσιακά οπτικά εφέ, αλλά στη δημιουργία μιας ασφυκτικής, καθηλωτικής ατμόσφαιρας:

• Το Σπήλαιο του Κύκλωπα: Αντί για ένα ψηφιακό τέρας, ο Νόλαν χρησιμοποιεί πρακτικά εφέ και παίζει με τις σκιές και την προοπτική (forced perspective). Η σκηνή διακατέχεται από μια κλειστοφοβική ένταση που θυμίζει θρίλερ επιβίωσης, κάνοντας την αγωνία των συντρόφων του Οδυσσέα χειροπιαστή.
• Το Τραγούδι των Σειρήνων: Μια αριστουργηματική άσκηση στον ηχητικό σχεδιασμό. Οι Σειρήνες δεν είναι απλώς σαγηνευτικές γυναίκες, αλλά μια ηχητική παραίσθηση. Η σκηνή εναλλάσσεται ανάμεσα στην απόλυτη σιωπή του Οδυσσέα που παλεύει δεμένος στο κατάρτι και στον εκκωφαντικό, παραμορφωμένο ήχο που βιώνει στο μυαλό του.
• Η Συνάντηση με την Κίρκη: Εδώ ο σκηνοθέτης αφήνει το στίγμα του, παίζοντας με τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και παραίσθησης. Η παγίδευση στο νησί της Κίρκης μοιάζει με παραμόρφωση του ίδιου του χρόνου, ένα γνώριμο μοτίβο του Νόλαν, όπου οι μέρες κυλούν σαν δευτερόλεπτα.
• Η Εξόντωση των Μνηστήρων (Μνηστηροφονία): Η κορύφωση της ταινίας είναι βίαιη, χορογραφημένη με χειρουργική ακρίβεια και ωμή. Δεν είναι μια σκηνή ηρωικού θριάμβου, αλλά μια σκοτεινή, αναπόφευκτη κάθαρση ενός ανθρώπου που έχει φτάσει στα όριά του.

Ο Πρωταγωνιστής: Το Πρόσωπο του Νόστου

Η επιλογή του πρωταγωνιστή (ο Κίλιαν Μέρφι μοιάζει γεννημένος για αυτόν τον ρόλο) είναι, δίχως αμφιβολία, ένα από τα πιο επιτυχημένα στοιχεία της ταινίας. Ο Οδυσσέας του δεν είναι ο ατρόμητος πολεμιστής που συναντάμε στα παιδικά βιβλία, αλλά ένας τραυματισμένος βετεράνος πολέμου (PTSD), γεμάτος ενοχές, πανουργία και μια απελπισμένη ανάγκη να επιστρέψει σπίτι. Οι μικρές αλλαγές στο βλέμμα του επικοινωνούν περισσότερα από δέκα σελίδες σεναρίου.

Οι Αδυναμίες: Ο Πλατειασμός

Παρά το οπτικό και συναισθηματικό της μεγαλείο, η ταινία δεν αποφεύγει τις συνηθισμένες «παγίδες» της φιλμογραφίας του Νόλαν. Ενώ η δράση και το στήσιμο είναι άψογα, κάποιοι διάλογοι, ειδικά προς το τέλος του έργου, πλατειάζουν υπερβολικά. Η τάση του σκηνοθέτη να εξηγεί τα φιλοσοφικά νοήματα (για τον χρόνο, τη μνήμη και την ταυτότητα) μέσα από μακροσκελείς,  μονολόγους φρενάρει τον ρυθμό της ταινίας ακριβώς εκεί που θα έπρεπε να κορυφώνεται.

Το Στοιχείο που Ξεχωρίζει (Η Πινελιά του Νόλαν)

Αυτό που κάνει την ταινία πραγματικά ξεχωριστή είναι η μη γραμμική αφήγηση. Ο Νόλαν πλέκει ταυτόχρονα το δεκαετές ταξίδι της επιστροφής με την εικοσαετή αναμονή της Πηνελόπης στην Ιθάκη. Η σχετικότητα του χρόνου παρουσιάζεται αριστοτεχνικά: ενώ για τον Οδυσσέα το ταξίδι μοιάζει με έναν ατελείωτο εφιάλτη συνεχών μαχών, για την Πηνελόπη είναι ένα αργό, βασανιστικό παιχνίδι αναμονής και πολιτικής σκακιέρας στο παλάτι. Σε συνδυασμό με το επιβλητικό, γεμάτο χτύπους ρολογιού soundtrack (σήμα κατατεθέν του Hans Zimmer), το αποτέλεσμα σε κρατάει στην άκρη του καθίσματος.

Συμπέρασμα: Με φόντο το δροσερό αεράκι του θερινού σινεμά, η Οδύσσεια του Νόλαν είναι ένα σκοτεινό, μεγαλειώδες έπος. Παρά κάποιες σεναριακές φλυαρίες του τρίτου μέρους, παραμένει μια γενναία και καινοτόμα προσέγγιση σε ένα έργο που νομίζαμε ότι γνωρίζαμε.